Evlija Čelebija, poznati osmanski putopisac, ostavio je zanimljiv opis Zemuna iz 1663. godine, kada je prolazio kroz ovaj grad u vreme osmanskih pohoda. Njegovi zapisi su značajan izvor informacija o izgledu i životu u Zemunu tokom 17. veka.
Prema njegovim beleškama, put između Beograda i Zemuna se obavljao preko pontonskog mosta, koji je bio sastavljen od oko 50 lađa. Zemun je imao tvrđavu na Dunavu, koja je bila petougaonog oblika, ali je već tada bila u lošem stanju. U gradu se nalazilo oko 400 kuća pokrivenih šindrom, jedna džamija, mekteb (škola) i tekija, dok trgovina nije bila razvijena, a roba se većinom nabavljala iz Beograda. Čelebija je posebno pohvalio zemunski kajmak i jogurt.
U vreme kada je Čelebija bio u Zemunu, ovaj grad se nalazio na granici između Osmanskog carstva i habsburških teritorija, što mu je davalo poseban vojni značaj. Opisuje ga kao mali pogranični grad, koji je bio strateški važan, ali i nedovoljno razvijen u trgovačkom smislu.
Putovanje između Beograda i Zemuna
U vreme putovanja Evlije Čelebije, između Beograda i Zemuna nije postojao kameniti most, pa se prelazilo preko velikog pontonskog mosta. Zabeležio je da je most preko Save bio sastavljen od 50 čamaca i imao je dužinu od oko 400 koraka. Nakon toga, prelazio se drveni most dug 4.000 koraka, koji je bio izgrađen od velikih hrastovih greda i služio je pretežno vojnim potrebama.
Izgled Zemuna u 17. veku
Čelebija opisuje Zemun kao utvrđeni grad na obali Dunava, sa tvrđavom na Gardošu, koja je već tada bila u opadanju. U gradu je postojala jedna džamija sa olovnim krovom, mekteb, tekija derviša, a takođe i nekoliko hrišćanskih bogomolja. Zanimljivo je da je primetio da Zemun nije imao razvijenu čaršiju, što ukazuje na to da je Beograd bio mnogo važniji trgovački centar.
Kajmak i jogurt kao deo svakodnevnog života
Čelebija je, osim vojnog i arhitektonskog aspekta, obraćao pažnju i na hranu i običaje lokalnog stanovništva. U svojim zapažanjima pohvalio je zemunski kajmak i jogurt, što ukazuje na značaj prehrambenih tradicija u svakodnevnom životu stanovnika.
Gardoš i njegova istorija
Tvrđava koju je Čelebija video danas se više ne može prepoznati u svom izvornom obliku, ali su na njenim temeljima krajem 19. veka podignuti spomenici, poput Milenijumske kule, poznate kao kula na Gardošu. Ispod Gardoša kriju se slojevi istorije koji svedoče o različitim vremenima i kulturama.
Važnost Čelebijinih zapisa
Istoričari smatraju da su zapisi Evlije Čelebije dragoceni za proučavanje Balkana u 17. veku. Iako su ponekad preuveličavali događaje, njegova svedočanstva pružaju jedinstveni uvid u mnoge gradove tog vremena, uključujući Zemun, koji je bio mali, vojno važan i multikulturalan.
Grad između carstava
Kada se danas šeta po Zemunu ili se penje na Gardoš, teško je zamisliti da je nekada postojala pontonska veza sa Beogradom i da su močvare okruživale grad. Međutim, zahvaljujući Evliji Čelebiji, sećanje na taj davni Zemun ostaje sačuvano kroz njegove reči.
